راهبرد چیست و فعالیت‌های راهبردی کدامند ؟

نکته های مدیریتی (۱۲)

راهبرد چیست و فعالیت‌های راهبردی کدامند ؟

✍️دکتر مهدی مهرابی (دکترای مدیریت بازرگانی، مدیر منطقه جنوب بانک سپه و مشاور اشتغال و کارآفرینی مرکز مشاوره خانواده مهر)

🔹مفهوم راهبرد:
راهبرد یا اِستراتِژی (به انگلیسی: Strategy) به معنی طرح درازمدتی است که برای نیل به یک هدف بلند مدت مشخص، طراحی و تبیین می‌شود.
به تعبیر دیگر مفهوم راهبرد یا استراتژی به نوعی به زمان دور و بلند مدت اشاره دارد. یعنی مدیریتی که به آینده توجه داره، به دنبال خلق آینده مطلوب بوده و در پی ایجاد و شناسایی اهداف ، مسیرها و اقدمات دستیابی به آینده مورد نظر است.

📌در واقع، راهبرد به ما کمک می‌کند تا:
هدف گذاری کنیم: ابتدا مشخص کنیم که دقیقاً به چه چیزی می‌خواهیم برسیم.
تحلیل وضعیت کنیم: وضعیت فعلی خود را درک کنیم و نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای پیش روی خود را شناسایی کنیم.
تصمیم بگیریم: بهترین مسیر برای دستیابی به هدف را انتخاب کنیم.
اقدام کنیم: اقدامات لازم را برای پیاده سازی راهبرد انجام دهیم.
ارزیابی کنیم: نتایج اقدامات خود را ارزیابی کنیم و در صورت نیاز تغییرات لازم را اعمال کنیم.

روش های تدوین راهبرد در قالب مدلهای تدوین و اجرای استراتژی از سوی اندیشمندان ارائه شده که تاکنون بیش از ۴۵ مدل شناسایی شده است . اما به دلیل طولانی و تخصصی بودن آن مدل ها، از طرح آن صرف نظر می کنیم

گام هایی اولیه برای تدوین راهبرد:
یک مثال ساده:
فرض کنید می خواهید «اسنپ» بگیرید یا بااستفاده از «بلد» و «نشان» به مکانی بروید.
قاعدتا اول باید «مبدا» و سپس «مقصد» خود را مشخص کنید و «مسیر» مبدا تا مقصد را طبق نقشه پیش بروید.

🔰روش‌های تدوین راهبرد:

در ساده ترین شکل ممکن، برای تدوین و اجرای راهبرد که امری مهمتر و پیچیده تر است باید این گام‌ها را برداریم:

۱️⃣مشخص کردن وضع موجود:
برای وصول به این هدف باید وضعیت موجود شهر و منطقه را از نظر: (جغرافیایی،تاریخی، اقتصادی، فرهنگی، جمعیت شناسی، روان- جامعه شناختی) شناسایی و شفاف سازی کرد. وجود اسناد آمایش سرزمینی، محیط شناسی، مطالعات فرهنگ شناسی ، وضعیت سنجی اقتصادی، توان سنجی منابع انسانی ، ویژگی های جغرافیایی و موقعیت ژئو پولیتیک و ژئو استراتژیک شهرستان و…از جمله ضرورت های گام اول است. بدون داشتن این اطلاعات، مثل پزشکی است که هیچ اطلاعاتی از وضعیت بیمار ندارد و بخواهد برای او دارو تجویز کند.
در این مرحله حتی باید نسبت به نقش و کارکرد مفید یا مضر بودن بسیاری از سازمان های رسمی و نهادهای مردمی، تجدید نظر کرد

۲️⃣- تعیین وضع مطلوب
در این مرحله هدف کلان و دراز مدت مشخص می شود. وجود اسناد بالا دستی مثل: سند چشم انداز، اهداف بلند مدت و میان مدت و نقشه مهندسی فرهنگی و توسعه و پیشرفت متوازن جزء لوازم این مرحله است. تلاش بدون تعیین هدف، همچون حرکت کشتی بدون قطب نما در اقیانوس است.

۳️⃣- مشخص کردن فاصله بین وضعیت «موجود» و «مطلوب»
تحلیل شکاف (Gap analysis) روشی است برای ارزیابی فاصله میان وضعیت مطلوب و وضعیت موجود. تکنیک های مختلفی برای رسیدن به این خواسته وجود دارد که مجال طرح آن نیست. در ساده ترین شیوه می توان با نظر سنجی از اندیشمندان، نخبگان و فعالان حوزه سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی فاصله بین وضع موجود و وضع مطلوب را تا حدودی مشخص کرد.

۴️⃣- اجرای تصمیمات راهبردی
پس از تعیین فاصله بین دو وضعیت، باید «اقدامات راهبری» جهت کاهش این شکاف و رخنه را معرفی و برای هر راهبرد، برنامه ها و تاکتیک های مناسب شناسایی و پیش بینی کرد.
✅ این مرحله بسیارمهم است و کسانی می توانند راهبرها و تاکتیک های مناسب با شرایط هر منطقه را معرفی کنند که تفکر راهبردی داشته باشند و«ایده آل ها» و «واقعیت ها» را به خوبی بشناسند و منابع و زمانبندی مناسب را برای اجرای راهبردها مشخص و تامین کنند.

📌رابطه راهبرد(استراتژی) با راهکار( تاکتیک)

تفاوت استراتژی و تاکتیک در این است که استراتژی، به ترسیم خطوط کلی برای رسیدن به یک مقصد دراز مدت و کلان گویند،
در حالی که تاکتیک روش های به حرکت درآوردن منابع و شیوه به اجرا گذاشتن اجزاء و برنامه های جزیی تر یک راهبرداست.
به این ترتیب تصمیم های تاکتیکی، اجزاء تشکیل دهنده تصمیم های استراتژیک را در بر می گیرد. به عبارت دیگر تاکتیک ها اقداماتی در جهت «استفاده موثر از منابع موجود وجزئیات اجرای استراتژی هاست».

♦️چالش‌های مربوط به اجرای راهبرد:

مشکلات مرتبط با توسعه منطقه ای و شهری اغلب زیاد و مبهم اند. مسئله‌ای که در اجرای برنامه‌های راهبردی باید مورد توجه واقع شود این است که به دلیل مهم بودن و تعیین‌کننده بودن این نوع از طرح‌ها، باید مواظب بود تا با خطرات احتمالی زیر مواجه نگشت:

۱️⃣غفلت از مطالبه گری:

معمولا برای پیشرفت و توسعه شهر دو روش معمول است :
الف: غفلت از مطالبه گری و اخذ بودجه از مردم و خیّرین

در این روش مسئولین به زحمت نمی افتند چون دیگران کار آنها را انجام می دهند، بسیاری از مسئولین خود را مدیون نماینده خیرین می دانند و در مراودات، مجبورند ملاحظاتی را مد نظر داشته باشند. در ایام خاص مثل هفته دولت و دهه فجر، به جای افتتاح طرح های دولتی، پروژه های مردم ساز افتتاح می شود. دولتی ها هم یاد می گیرند که برای اعطای هر امتیاز عادی به شهر مثل صدور مجوز تاسیس یک اداره(که وظیفه ذاتی آنهاست)، پول کلانی را از مردم بگیرند.
ب: مطالبه گری از مسئولین و اخذ بودجه از دولت
در روش دوم تلاش و پیگیری مسئولین، نمایندگان مجلس و تسلط بر مقررات اداری لازم است. ولی در صورت درج بودجه یک پروژه در بودجه ریزی دولت بدون هیچ منت و وابستگی به بطورمستمر بودجه دولتی به طرح ورد نظر اختصاص داده می شود. حضور خیرین در جاهایی ضرورت پیدا می کند که امکان سرمایه گذاری دولتی نباشد.

۲️⃣توجه نکردن به همه ابعاد:
گروهی که متولی اقدامات راهبردی می شوند معمولا در یکی از ابعاد غوطه‌ور می‌شود و سایر جنبه ها را فراموش می‌کنند. به تعبیر دیگر یا در «هدف گذاری» توقف می‌کنند یا فقط به «شناخت وضعیت موجود» مشغول می‌شوند و یا بدون تدوین دو مرحله قبل، بی محابا به «انجام اقداماتی» می پردازند که «هدف» و«ضرورت»،« معایب» و «محاسن» آن مطالعه نشده و پس از مدتی معلوم می‌شود که همت جمعی و هزینه دولتی و خیّرین صرف کارهای غیر ضروری یا مضر شده است.

۳️⃣چشم و هم چشمی:
هر منطقه ، شهر و سازمانی ظرفیت ها و استعداد های خاصی دارد که باید به خوبی شناسایی شود و هر گروهی از کنشگران عرصه اجتماعی نیز دارای توانمندی و شایستگی های متفاوتی هستند.
تقلید از یک شهر و سازمان و غلطیدن در رقابت چشم و هم چشمی، نتیجه ای جز هدر رفت منابع ندارد. باید متناسب با مطالعات و «آمایش سرزمینی» هر منطقه، برنامه راهبردی را تدارک دید و براساس «مزیت رقابتی» هر شهر به اجرای رهبرد پرداخت.
به عنوان مثال ممکن است یک شهر شرایط «تولید» یک محصول و مردم آن شهر نیز چنین تجربه و ظرفیتی داشته باشند ولی شهر دیگر مردمش سابقه «بازرگانی» وخدمات تجاری دارا باشند .

۴️⃣تضاد منافع:
هماهنگی و وحدت اهداف «جمعی» و «شخصی» از اصول موفقیت هر تلاش گروهی است. وحدت هدف همه افراد یک تیم از یک سو و وحدت اهداف افراد با اهداف جمع(گروه، سازمان یا جامعه) کلید موفقیت یک گروه است. وجود اهداف مختلف بین یک جمع و ناهمگونی منافع فردی با منافع جامعه، منجر به «تضاد منافع» می شود که سَّم مهلک برای یک کارگروهی است . طبعاً چنین گروهی به هدف مطلوب نمی رسد و به زودی از هم می پاشد.

۵️⃣عدم تعهد مورد نیاز:
شفافیت، صداقت بالا، تعهد و وفاداری سنگ زیرین یک بنای تاره تاسیس است که اگر ضعیف باشد، به زودی فرو می ریزد. از این رو «نیت» و «قصد» برنامه ریزان و مجریان طرح های راهبردی، بسیارمهم است.

۶️⃣نداشتن خصلت و مهارت لازم:
اگر افرادی که از ویژگی و تفکر راهبردی برخوردار نباشند در یک گروه جمع شوند، خود و دیگران را به انجام کارهای روزمره و سطحی دچار می کنند. علاوه بر این متولیان امر باید علاوه ویژگی ذاتی، دارای دانش و مهارت لازم نیز باشند.
بدیهی است اگر نقشه کش ناوارد و قطب نمای حرکت، بدست کسانی باشد که ویژگی و توانایی لازم را نداشته باشند، فعالیت ها، تلاش ها و هزینه ها سر از ناکجا آباد در می آورد.

۷️⃣نبود مالکیت:
این مورد یکی از علل رایج بروز مشکل در مرحله اجراست. نپذیرفتن مسئولیت برنامه ها و تصمیمات توسط افراد یا از زیر بار آن شانه خالی کردن، می‌تواند اعتبار و تداوم حیات آن گروه را با مشکل مواجه سازد.

۸️⃣عدم ارائه گزارش کارصحیح:
عموماً گروه ها و سازمان‌های مردم نهاد، یا اصلاً گزارش کاری را ارائه نمی کنند یا به گزارش کمّی عملکرد اکتفا می کنند و معمولاً به هزینه ها، تبعات و پیامدهای عملکرد ها توجهی نمی کنند .از این رو کسی نمی‌تواند نشان دهد که میزان پیشرفت و اثربخشی این گروه ها چقدر است.

🔰چند مثال کاربردی راهبرد در زندگی شهری:

راهبرد در زندگی شهری نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کند و به بهبود کیفیت زندگی شهروندان کمک می‌کند. برخی از کاربردهای راهبرد در زندگی شهری عبارتند از:

۱️⃣- برنامه ریزی شهری:
– تدوین طرح های جامع شهری برای توسعه پایدار و هماهنگ شهر.
– مدیریت کاربری اراضی، حمل و نقل، مسکن، زیرساخت ها و خدمات شهری.
– بهبود فضای سبز شهری و کیفیت محیط زیست.

۲️⃣-حمل و نقل شهری:
– تدوین استراتژی های حمل و نقل عمومی برای کاهش ترافیک و آلودگی هوا.
– توسعه شبکه های دوچرخه سواری و پیاده روی.
– بهبود زیرساخت های حمل و نقل عمومی.

۳️⃣-توسعه اقتصادی:
– تدوین استراتژی های توسعه اقتصادی برای ایجاد فرصت های شغلی و افزایش درآمد.
– جذب سرمایه گذاری و حمایت از کسب و کارهای نوپا.
– بهبود فضای کسب و کار و توسعه گردشگری.

۴️⃣-مدیریت بحران:
– تدوین استراتژی های مدیریت بحران برای مقابله با حوادث طبیعی و غیرطبیعی.
– آموزش شهروندان برای آمادگی در برابر بحران ها.
– بهبود زیرساخت های امداد و نجات.

۵️⃣-مشارکت شهروندی:
– تدوین استراتژی های مشارکت شهروندی برای جلب نظر و مشارکت شهروندان در تصمیم گیری ها.
– ایجاد فضاهای عمومی برای تعامل اجتماعی.
– افزایش آگاهی و مسئولیت پذیری شهروندان.

۶️⃣-مدیریت پسماند:
– تدوین استراتژی های مدیریت پسماند برای کاهش، بازیافت و دفع اصولی پسماندها.
– ترویج فرهنگ تفکیک زباله از مبدا.
– بهبود زیرساخت های جمع آوری و دفع پسماند.

۷️⃣-ارتقاء سلامت عمومی:
– تدوین استراتژی های ارتقاء سلامت عمومی برای کاهش بیماری ها و افزایش طول عمر.
– توسعه فضاهای ورزشی و تفریحی.
– افزایش آگاهی عمومی در زمینه سلامت.