نقدی بر تقلیلگرایی انگیزهی جهاد !
نقدی بر تقلیلگرایی انگیزهی جهاد !
✍️دکتر مهدی مهرابی
تقلیل عامل حضور جوانان در جبهه به «احساسات» از منظر دین مبین اسلام و احادیث، دارای اشکالات اساسی و پیامدهای منفی متعددی است. این رویکرد، عمق و ابعاد الهی، عقلانی و جامع جهاد و دفاع در اسلام و عمل به تکلیف شرعی را نادیده میگیرد و به آن صبغهای سطحی و زودگذر میبخشد. در ادامه به بررسی این اشکالات با ذکر آیات و احادیث میپردازیم:
اشکالات تقلیل دفاع مقدس به احساسات جوانان از منظر دین:
۱- نادیده گرفتن جنبه الهی و تکلیف شرعی جهاد:
اسلام، جهاد و دفاع را صرفاً یک شور و هیجان زودگذر نمیداند، بلکه آن را یک تکلیف شرعی و الهی برای حفظ دین، ناموس، وطن و دفع ظلم میشمارد. این تکلیف ریشه در ایمان و توکل به خدا دارد و بر مبنای عقلانیت و مصلحت سنجی بنا شده است، نه صرفاً احساسات.
* آیه: در قرآن کریم، خداوند میفرماید:
* “وَ قَاتِلُواْ فیِ سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَ لَا تَعْتَدُواْ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ” (بقره: ۱۹۰)
“و در راه خدا، با کسانی که با شما میجنگند، نبرد کنید و از حد تجاوز نکنید، که خداوند تجاوزکاران را دوست ندارد.”
این آیه، جنگ را در چارچوب “فی سبیل الله” قرار میدهد که نشاندهنده انگیزهای الهی و معنوی است، نه صرفاً احساسی.
* “أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُواْ وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ” (حج: ۳۹)
“به کسانی که جنگ بر آنها تحمیل شده، اجازه [جهاد] داده شده است؛ چرا که مورد ستم قرار گرفتهاند و خداوند بر یاری آنها تواناست.”
این آیه جهاد را به دلیل دفع ظلم مشروع میشمارد، که یک علت عقلانی و اخلاقی است، نه صرفاً هیجان.
* حدیث: امام علی (ع) میفرمایند: “اِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الْاِیمَانَ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ” (کافی، ج۲، ص۵۰)
“خداوند عز و جل ایمان را بر چهار ستون قرار داده است: بر صبر، یقین، عدالت و جهاد.”
این حدیث نشان میدهد جهاد یکی از ارکان ایمان است و ریشه در باور عمیق دینی دارد.
۲- نادیده گرفتن بعد عقلانی و استراتژیک جهاد:
جهاد و دفاع در اسلام، با تدبیر، برنامهریزی و حکمت همراه است. صرف احساسات و بدون تفکر، میتواند به نتایج عکس و خسارات جبران ناپذیری منجر شود. دفاع مقدس ما نیز سرشار از تصمیمگیریهای عقلانی و استراتژیک بود که از سوی فرماندهان و رزمندگان با بصیرت اتخاذ میشد.
* آیه: قرآن کریم به اهمیت آمادگی و تدبیر در برابر دشمن اشاره دارد:
* “وَ أَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّهٍ وَ مِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ…” (انفال: ۶۰)
“و هر چه در توان دارید از نیرو و از اسبان آماده، برای [مقابله با] آنان [دشمنان] فراهم سازید، تا با آن دشمن خدا و دشمن خودتان را بترسانید…”
این آیه به لزوم آمادگی و برنامهریزی نظامی اشاره دارد که فراتر از یک حرکت صرفاً «احساسی» است.
۳- غفلت از ابعاد معنوی و اخلاقی جهاد:
دفاع مقدس، تنها یک نبرد نظامی نبود، بلکه مکتبی از ایثار، شهادت، صبر، توکل، اخلاص و بندگی بود. رزمندگان ما با تهذیب نفس و ارتباط عمیق با خداوند به جبههها میرفتند. تقلیل آن به احساسات جوانان، این ابعاد متعالی را نادیده میگیرد و صرفاً به شور جوانی اکتفا میکند.
* آیه: خداوند مقام شهیدان را بسیار والا میداند:
* “وَ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ” (آل عمران: ۱۶۹)
“هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردهاند! بلکه زندهاند و نزد پروردگارشان روزی میخورند.”
این آیه نشاندهنده جایگاه رفیع شهادت است که نتیجه یک انتخاب آگاهانه و معنوی است، نه صرفاً یک هیجان لحظهای.
۴- تضعیف انگیزه و پشتوانه ارزشی:
اگر دفاع مقدس صرفاً به احساسات جوانان فروکاسته شود، در طول زمان، با تغییر نسلها و فروکش کردن احساسات، ممکن است انگیزه دفاع و پاسداری از ارزشها نیز تضعیف شود. در حالی که ریشه در اصول اعتقادی و دینی، تضمینکننده تداوم این ارزشهاست.
* آیه: قرآن کریم بر استقامت و پایداری در راه خدا تأکید دارد:
* “یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا لَقِیتُمْ فِئَهً فَاثْبُتُواْ وَ اذْکُرُواْ اللَّهَ کَثِیرًا لَّعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ” (انفال: ۴۵)
“ای کسانی که ایمان آوردهاید! هنگامی که با گروهی [از دشمن] روبرو میشوید، پایداری کنید و خدا را فراوان یاد کنید، باشد که رستگار شوید.”
پایداری و ذکر خدا نشاندهنده عمق ایمان و استمرار انگیزه است که با صرف احساسات متفاوت است.
۵ جلوگیری از درسآموزی و انتقال مفاهیم عمیق:
تقلیل دفاع مقدس به احساسات، مانع از انتقال درسهای عمیق آن به نسلهای بعدی میشود. دفاع مقدس سرشار از مفاهیم والایی چون ایثار، مقاومت، شهادتطلبی، ولایتمداری، وحدت و خودباوری ملی است که تنها با تحلیل عمیقتر از سطح احساسات قابل درک و انتقال است.
۶- خطر سوءاستفاده و انحراف:
اگر حرکتهای عظیم مانند دفاع مقدس، ریشه در مبانی عمیق دینی و عقلانی نداشته باشند و صرفاً بر پایه احساسات بنا شوند، این خطر وجود دارد که توسط افراد یا گروههای مغرض، مورد سوءاستفاده قرار گرفته و از مسیر اصلی خود منحرف شوند.
نتیجهگیری:
دفاع مقدس، نه تنها یک رویداد نظامی، بلکه یک پدیده عمیق دینی، فرهنگی و اجتماعی است که بر پایه ایمان، تکلیف الهی، عقلانیت، ایثار و شهادتطلبی جوانان شکل می گیرد . تقلیل این حماسه بزرگ به صرف احساسات جوانان، ظلم بزرگی به ماهیت قدسی آن و فداکاریهای بیشمار رزمندگان است. اسلام، جهاد را فریضهای مقدس میداند که دارای ابعاد مختلف الهی، عقلانی، اخلاقی و معنوی است و نه صرفاً یک هیجان زودگذر. شناخت دقیق و جامع این ابعاد، برای حفظ و انتقال ارزشهای دفاع مقدس به نسلهای آینده ضروری است.
