نخالههای ساختمانی، تهدیدهای جدید زیست محیطی+ عکس
نخالههای ساختمانی، تهدیدهای جدید زیست محیطی
✍️ مهندس سلمان مهرابی (کارشناس ارشد طراحی و برنامه ریزی شهری و منطقهای)
اشاره: مهندس مهرابی معتقد است : معضل تخلیه نخاله های ساختمانی در سطح شهر و محیط اطراف گراش وارد مرحله بحران شده است.از این رو دست به قلم شده و از مردم و مسئولین می خواهد آستین ها را بالا بزنند و فکری برای حل این بحران بکنند. تشدید نظارت ها، اعمال حداکثر مجازات های تعیین شده در قانون و بازنگری در نحوه مدیریت پسماندهای ساختمانی در شهر گراش، باید به یک مطالبه عمومی و دغدغه مسئولین تبدیل شود.
متن یادداشت را در چند قسمت ببینید:
شاید بارها با صحنه هایی از تخلیه و انباشت نخاله های ساختمانی در اراضی شهری و محیط های پیرامونی مواجه شده باشید. علی رغم وجود قوانین سخت گیرانه و احیانا نظارت های موردی توسط نهادهای مسئول اما به وفور آثار نخاله های ساختمانی در محل های غیر از مکان های مجاز قابل مشاهده است.
اراضی شهری بارگذاری نشده، زمین های خالی در بافت های موجود، بستر یا امتداد مسیل ها و رودخانه های خشک یا فصلی، کناره جاده های فرعی و بین مزارع و… محل هایی هستند که در آن ها انواع نخاله های ساختمانی تخلیه می شود.
سال هاست که شهر گراش نیز از این معضل رنج می برد و طبیعت دوستان و دغدغه مندان را در مقاطعی به واکنش وا می دارد اما به نظر می رسد اقدام هماهنگ و موثری برای ساماندهی اصولی این موضوع صورت نمی پذیرد یا نتایج آن قابل لمس نیست.
در این نوشتار تلاش گردیده ضمن ارائه تعاریفی از مفاهیم مرتبط با موضوع پسماندهای ساختمانی و مسائل و مشکلاتی ناشی از آن، قوانین موجود و وظایف نهادهای مرتبط با موضوع را بررسی و در پایان راهکارهایی برای ساماندهی شرایط موجود ارائه گردد.
_ نخاله (پسماند) ساختمانی و عوارض ناشی از آن:
نخاله ساختمانی که گاهی از آن به عنوان پسماند یا ضایعات ساختمانی هم نام برده می شود، به مواد باقی مانده از ساخت و ساز، تخریب اماکن، حفاری، تعمیرات و به طور کلی تمامی فعالیت های ساختمانی و عمرانی گفته می شود. پسماند های ساختمانی شامل موادی مثل گچ، خاک، شیشه، بتون، سیمان، چوب، سرامیک، ایزوگام و … می باشند.
از شایع ترین مشکلات مدیریتی مرتبط با نخاله های ساختمانی که سکونتگاهای انسانی در مراحل اولیه با آن مواجه است می توان به موارد زیر اشاره نمود:
۱- عدم جمع آوری به موقع نخاله های ساختمانی از محل های تولید در سطح شهر
۲- ریختن نخاله و پسماند های ساختمانی در محل های غیر مجاز
۳-حمل و نقل غیر اصولی نخاله های ساختمانی و رعایت نکردن مقررات توسط ماشین های حمل نخاله
البته این بخشی ناچیزی از مشکلات ناشی از مدیریت ناصحیح موضوع است چه اینکه تبعات ناخوشایند امر بسیار وسیع تر است که در ادامه به آن اشاره خواهیم کرد.
در گراش اما عدم ساماندهی ماشین های حمل نخاله و بی توجهی به ظرفیت و جدی نگرفتن پوشاندن سطح نخاله های بارگیری شده یک معضل فراگیر است.
عدم جمع آوری به موقع نخاله ها و باقی ماندن بخشی از آن در برخی نقاط در حال توسعه شهر و یا حتی بافت قدیم و قطعات زمین مسکونی داخل محیط های شهری مشکل را بغرنج تر نموده است.
اگر از محیط های شهری فراتر رویم مشکل جدی تر می شود. مسیرهای منتهی به معادن تولید شن و ماسه، حریم و بستر رودخانه هایی همچون پئت و کندرویه و … و حتی طرفین جاده سایت دفن و انباشت نخاله در تنگ حسین خواهیم دید هزاران سرویس نخاله در محل هایی که نباید تخلیه شده است.
قوانین مرتبط با نخاله های ساختمانی:
همانند غالب موضوعات مبتلا به شهری در ارتباط با نخاله های ساختمانی نیز قوانینی توسط قانون گذار وضع شده است که ضمن صراحت در نحوه انجام، مجازات هایی نیز برای متخلفین پیش بینی شده است.
از مهم ترین این قوانین می توان به قانون مدیریت پسماندها
مصوب ۱۳۸۳/۰۲/۲۰
مجلس شورای اسلامی و آیین نامه اجرایی آن که در تاریخ ۱۳۸۴/۰۵/۱۰
به تصویب هیات وزیران رسیده است اشاره نمود. قانون فوق و آیین نامه اجرای آن از قوانین جامع و مانعی است که اهتمام به اجرای آن می تواند شرایط موجود را سامان بخشد.
در زیر به چند ماده از قانون پیش گفته شده برای قوام بحث اشاره می کنیم:
در بند ۱ ماده ۲ قانون ذکر شده نخاله های ساختمانی را از زمره پسماندهای عادی محسوب نموده و اشعار می دارد: پسماندهای عادی
به کلیه پسماندهایی گفته میشود که به صورت معمول از فعالیتهای روزمره انسانهادرشهرها، روستاها و خارج از آنها تولید میشود ازقبیل زبالههای خانگی و نخالههایساختمانی.
قانون گذار در ماده ۷ نهاد مسئول مدیریت اجرایی موضوع را معرفی و تاکید می کند: مدیریت اجرایی کلیه پسماندها غیر از صنعتی و ویژه در شهرها و روستاهاو
حریم آنها به عهده شهرداریها و دهیاریها و در خارج از حوزه و وظایف شهرداریها
ودهیاریها به عهده بخشداریها میباشد. مدیریت اجرایی پسماندهای صنعتی و ویژه
بهعهده تولیدکننده خواهد بود. درصورت تبدیل آن به پسماند عادی به عهده
شهرداریها،دهیاریها و بخشداریها خواهد بود.
پس ماده ۷ قانون مدیریت پسماند ، مسئول جمع آوری و دفن نخاله و زبالها را در داخل محدوده و حریم شهر و روستا را شهرداری و دهیاری تعیین نموده است و در خارج از حوزه های ذکر شده؛ این وظیفه را متوجه بخشداریها نموده است .
برابر ماده ۱۰ آیین نامه اجرایی قانون مدیریت پسماند؛ بخشداری ها باید بر اساس شیوه نامههای ارسالی از طرف وزارت کشور نسبت به جمعآوری، حمل و دفع پسماندهای عادی بینراهی از قبیل پسماندهای رستورانها، پمپ بنزینها و سایر تأسیسات اطراف راهها و حریم راهها اقدام نمایند.
تبصره ـ راهداریها باید در مدیریت پسماندهای حریم جادهها و اماکن بینراهی با بخشداریها همکاری نمایند.
بر اساساس ماده ۱۶ قانون؛
نگهداری، خرید و فروش، جمع آوری، دفن و تخلیه نخاله و پسماند های ساختمانی باید بر اساس آیین نامه اجرایی و مقررات انجام گیرد. در غیر این صورت افراد متخلف با حکم مراجع قضایی به پرداخت جریمه نقدی محکوم خواهند شد. جریمه نقدی تخلفات درمورد پسماند های عادی برای اولین بار ۵۰۰ هزار ریال تا یکصد میلیون ریال، و برای پسماند های دیگر از دو میلیون تا یکصد میلیون ریال خواهد بود. در صورت تکرار این تخلفات، هر بار مجازات به دو برابر میزان قبلی افزایش خواهد یافت.
(جریمه های عنوان شده در بازه های زمانی مشخص با نظر قانون گذار به روز آوری می گردد).
در ماده ۲۰ قانون مدیریت پسماندها اشاره گردیده است که خودروهای تخلیهکننده پسماند در اماکن غیرمجاز، علاوه بر
مجازاتهایمذکور، به یک تا ده هفته توقیف محکوم خواهند شد.
تبصره – درصورتی که محل تخلیه، معابر عمومی، شهری و بین شهری باشد، بهحداکثر میزان توقیف محکوم میشوند.
همچنین به موجب ماده ۷ قانون ایمنی راه ها و راه آهن ریختن نخالهها و مصالح ساختمانی در راهها، خطوط راهآهن و حریم قانونی آنها در داخل یا خارج از محدوده قانونی شهرها ممنوع است و مرتکبین به جبران خسارت، حبس و جریمه نقدی حسب مورد محکوم می گردند.
همانگونه که ملاحظه می شود قوانین توسعه یافته ای در این خصوص وجود دارد که تمهیدات مناسبی را پیش بینی نموده است. اگر نتیجه آن چیزی که انتظار می رود نیست به ضرس قاطع می توان گفت از ابهام یا عدم وجود قانون نیست بلکه این اهمال کاری بیشتر متوجه مدیران و مجریان است.
به نظر می رسد آنگونه که باید اجرای این قوانین با جدیت دنبال نمی شود یا ممکن است برخی از مجریان از وجود یا ضرورت عمل به آن آگاه نیستند.
از طرفی برخی جرائم پیش بینی شده نیز بازدارندگی لازم را ندارد.
ناهماهنگی های بین سازمانی و بعضا فرار از تکالیف قانونی و عدم همگرایی در جهت بهبود شرایط با هدف تحقق اهداف تصریح شده در قانون از مواردی است که منجر به ایجاد شرایط فعلی شده است.
برای شناسایی ،گزارش و پیگیری در خصوص متخلفین تخلیه نخاله در اماکن غیر مجاز نیز پیش بینی های صورت گرفته که برابر ماده ۳۶ آیین نامه اجرایی قانون مدیریت پسماندها : نیروهای انتظامی و مأمورین سازمان (حفاطت محیط زیست)، همچنین مأمورین وزارت کشور، شهرداریها، دهیاریها و بخشداریها درصورتی که وظایف ضابطین قوهقضاییه را زیر نظر دادستان تعلیم گرفته باشند از لحاظ اجرای قانون و آییننامه و شیوهنامههای ناشی از آن در ردیف ضابطین قوهقضاییه قرار میگیرند. وزارتخانههای کشور و دادگستری باید زمینههای آموزش، تنظیم و تدوین شیوهنامه نحوه اقدام مأموران مذکور را فراهم آورند. مأمورین وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت جهادکشاورزی، وزارت نیرو باید نسبت به شناسایی، گزارش و پیگیری از تخلفهای مرتبط با این قانون اقدام نمایند.
شایان ذکر است بر اساس ماده ۲۳ قانون مدیریت پسماندها نظارت و مسئولیت حسن اجرای این قانون برعهده سازمان حفاظت محیط زیست میباشد.
اثرات منفی حمل و تخلیه غیر مجاز نخاله:
برای حمل و تخلیه غیر مجاز نخاله اثرات و عواض منفی زیادی مترتب است که به برخی از آن ها اشاره می کنیم :
_ سد معبر و کاهش عرض و ایمنی جاده ها
_ ایجاد مشکلات عدیده بهداشتی
– آسیب های جدی به محیط زیست و عدم تجزیه بخش اعظمی از نخاله های ساختمانی در طبیعت
_تعرض به حریم رودخانه ها و کاهش عرض آن ها
_ افزایش احتمال طغیان رودخانه ها در اثر تغییرات در بستر؛ ناشی از تخلیه نخاله در آن و انسداد پل های مورد مسیر
_ایجاد مناظر نامناسب و آشفتگی و اغتشاش بصری
-پناهگاهی برای رشد جوندگان موذی، مانند موشها، و حشرات ناقل بیماریها به عنوان تهدیدی برای سلامت عمومی جامعه.
-تخریب طبیعت و اراضی و بر هم خوردن بافت خاک
– احتمال آلوده شده منابع آبی سطحی و زیر زمینی
_هزینه سرسام آور بارگیری و جابجایی مجدد نخاله
-کاهش ارزش و مطلوبیت اراضی انباشته شده از نخاله
– احتمال برخورد وسایل نقلیه با تل های نخاله تخلیه شده در کنارها جاده و بروز حوادث متعدد
_ ایجاد گرد و خاک و بعضا ریزش نخاله از ماشین های حمل نخاله درصورت عدم استفاده از چادر پوشاننده بار و عدم رعایت ظرفیت مجاز بارگیری
روش های مرسوم مدیریت نخاله های ساختمانی
نخاله های ساختمانی عموما به ۳ روش انباشت ، دفن و بازیافت نخاله های ساختمانی مدیریت می شوند .
انباشت و دفن اگر به صورت اصولی و بر اساس استانداردها صورت نپذیرد ممکن است مشکلات زیست محیطی و منظره های نا مطلوبی ایجاد نماید.
یکی از بهترین روش های مدیریت نخاله های ساختمانی، بازیافت می باشد که در کشور های پیشرفته جایگاه خاصی پیدا کرده است.
۱_انباشت
در حال حاضر ساخت و ساز به طور چشم گیری افزایش یافته است و بخش عظیمی از نخاله های ساختمانی را بخش ساختمان تولید می کند. انباشت ضایعات یکی از رایج ترین روش های دفع نخاله های ساختمانی می باشد .در این روش نخاله هایی که روی هم انباشته می شوند یک قسمت وسیعی از زمین را اشغال می کنند و هم اینکه باعث آلودگی زیست محیطی می شوند .
در این روش تخمیر و یا آب شکستگی ناشی از بارش باران باعث می شود که آب های سطحی و زیرزمینی آلوده شوند .همین طور مواد مضر خطرناکی وارد خاک می شوند که بعد از تغییرات شیمیایی ،فیزیکی به خاک جذب می شوند و باعث پایین آمدن کیفیت خاک می شوند .ذرات آلوده موجود در هوا بر زندگی انسان ها ،جانوران و گیاهان آن منطقه اثرات منفی خواهند گذاشت .روش انباشت در کشور های توسعه یافته به طور کامل منسوخ شده است
۲_دفن
در حال حاضر روش دفن یکی از اصلی ترین روش دفع نخاله های ساختمانی است. این روش هزینه نسبتاً کمی دارد .البته دفن نخاله های ساختمانی، برخی عوارض و مشکلات به همراه خواهد داشت .از جمله :
- مشکلات زیست محیطی جدی
- آلودگی آب های زیرزمینی
- تخریب بافت خاک
- نشست خاک
- شیوع بیماری واگیر داری چون سالک
- مشکلات بهداشتی
۳_بازیافت
بازیافت در حال حاضر در کشور های توسعه یافته مورد استقبال قرار گرفته است .بازیافت به عبارتی به آماده کردن مواد (سنگ ،فلز،چوب و…)برای تولید دوباره گفته می شود .روش بازیافت یکی از کاربردی ترین روش های دفع نخاله می باشد که در آن از آلوده شده محیط زیست هم جلوگیری می شود .استفاده از روش بازیافت مزیت هایی به همراه دارد که عبارت اند از :
- کاهش گازهای گلخانه ای
- استفاد مجدد از مصالحی چون فلز ،شیشه ،سنگ
- اشتغال زایی برای افراد جویای کار
- استفاده بهینه از منابع و سرمایه های ملی
- کاهش مصرف مواد خام
- کاهش مصرف انرژی
- صرفه جویی در هزینه ها
- عدم نیاز به واردات مصالح
- کم تر شدن مناظر زشت
- صرفه جویی در منابع ارزی
در شهر گراش بازیافت نخاله ها به صورت سازماندهی شده اتفاق نمی افتد و عموما توسط افراد یا مجموعه های غیر رسمی مصالحی همچون فلزات، پلاستیک و چوب جداسازی شده و مابقی مصالح بارگیری و حمل می شود.
سایت انباشت نخاله های ساختمانی در منطقه مشهور به تنگ حسین با مدیریت شهرداری مقصد نهایی بیشتر این ضایعات است که نقایص متعددی در این رابطه وجود دارد و البته همانگونه که گفته شد بخش قابل توجهی از این پسماندها به صورت غیر مجاز در نقاط مختلف محدوده و حریم شهر تخلیه می شود.
شاید بتوان گفت مدیریت و نظارت قابل توجهی بر هیچ کدام از مراحل حمل و دفن نخاله های ساختمانی در شهر گراش صورت نمی گیرد و انتظار از بازیافت پسماندهای ساختمانی دیگر غیر از فلزات، پلاستیک و چوب در حال حاضر محلی از اعراب ندارد و به نظر نمی رسد برنامه کوتاه مدت یا میان مدتی هم توسط مسئولان و مجریان در دست تهیه باشد.
کاربرد نخاله های ساختمانی
- از نخاله هایی چون سنگ ،سیمان ،ماسه ،آجر ،سرامیک ،کاشی و …می توان نوعی خاک تولید کرد که برای تولید بتن ،زیر سازی راه ها،طراحی پارک ها و غیره کاربرد دارد .
- مواد فلزی از جمله تیرآهن که دچار خوردگی و زنگ زدگی نشده باشند را می توان در ساخت و ساز به کار گرفت .وقتی آن مقطع قابل استفاده در ساختمان نباشد ذوب می گردد و محصولات جدید از آن ساخته شود .اگر پوسیدگی فلز کم و جزئی باشد میتوان از روش های از بین بردن زنگ زدگی زیاد کمک گرفت.
- استفاده مجدد از کاشی ،سنگ ،سرامیک برای مثال کشور دانمارک از کاشی و سرامیک های بازیافتی برای تولید کف پوش استفاده می کند .
- به کارگرفتن پودر آجر به جای سیمان در جایی که به بتنی با مقاومت معمولی نیاز است . (مثلا بتن مگر)
- بازیافت محصولات پلاستیکی ،پی وی سی مثل (اسپیسر های پلاستیکی)
پیشنهادات:
_ فرهنگ سازی عمومی و برگزاری کلاس های آموزشی _ توجیهی برای متولیان امر و تقویت ضابطین قضایی و تعلیم مسئولین دفاتر حمل مصالح و رانندگان مرتبط با موضوع
_ کد دار کردن ماشین های حمل ضایعات و نخاله های ساختمانی و اعطای صلاحیت پس از گذراندن دوره های آموزشی و تدارک سامانه هوشمند صدور مجوز و کنترل توسط شهرداری و پلیس
_ تهیه بانک اطلاعاتی کلیه شاغلین حوزه بارگیری و حمل نخاله های ساختمانی و دارندگان انواع دستگاه های سبک و سنگین فعال در این خصوص
_ الزام به نصب GPS بر روی ماشین آلات حمل نخاله و کنترل آن ها توسط سامانه های هوشمند
_ آگاه سازی جامعه از مخاطرات ناشی از تخلیه و انباشت پسماندهای ساختمانی از طریق فضای مجازی و رسانه های محلی و جلوگیری از این تخلف به عنوان خواست عمومی
_ نصب تابلوهای هشداری در محل هایی که تخلیه غیر مجاز در آن صورت می پذرد با ذکر مواد قانونی و جرائم مربوطه
_ به مشارکت طلبیدن مردم و سمن های فعال به خصوص در حوزه محیط زیست به منظور پایش مستمر و ارائه گزارش های موردی به مراجع مربوط به منظور جلوگیری از تخلف یا تنبیه متخلفین
_ضرورت توسعه همکاری های میان سازمانی بر اساس قانون به ویژه شهرداری و محیط زیست
_تشدید نظارت ها و اعمال جدی تر قوانین و جرائم برای جلوگیری از رهاسازی نخالهها و تاکید بر توقف دستگاه برابر ماده ۲۰ قانون و الزام به اعاده به وضع سابق
_اطلاع رسانی مجدد و معرفی دقیق محل تخلیه نخاله ساختمانی به صورت عمومی
_استفاده از تکنولوژی های نوین برای مدیریت نخالهها
_ حمایت از پروژههای بازیافت نخالهها و جذب سرمایه گذاران بخش خصوصی
_ حمایت از طرح های تحقیقاتی و پایان نامه های سطوح تحصیلات تکمیلی
_ بررسی امکان استفاده از پسماندها ساختمانی در لایه های ابتدایی عملیات شانه سازی، اصلاح شیب شیروانی در جاده هایی که به حد نهایی توسعه عرضی خود رسیده اند (بدیهی است در لایه های نهایی استفاده از مصالح استاندارد الزامی است)
_ بررسی امکان دفن پسماندهای ساختمانی فاقد آلودگی در گود متروکه معادن شن و ماسه (با ملحوظ داشتن الزامات زیست محیطی و توجه به منابع آب های زیر زمینی)
نتیجه گیری:
در یک نگاه کلی باید گفت معضل تخلیه نخاله های ساختمانی در سطح شهر و محیط اطراف گراش وارد مرحله بحران شده است.
تشکیل کارگروهای تصریح شده در قانون با هدف هم افزایی دستگاههای متولی از ضروریات است.
آنگونه که باید در مورد این موضوع فرهنگ سازی و اطلاع رسانی عمومی صورت نگرفته است و به نظر می رسد متخلفین از مجازات های مقرر در قانون بی اطلاع بوده و برخورد با متخلفین نیز جدی گرفته نمی شود.
تعرض به منابع ملی و انجام عملی که ممکن است باعث بروز فاجعه، تخریب سکونت گاه ها و یا حتی از بین رفتن انسان های گردد، را نباید سهل انگاشت.
تشدید نظارت ها، اعمال حداکثر مجازات های تعیین شده در قانون و بازنگری در نحوه مدیریت پسماندهای ساختمانی در شهر گراش یک مطالبه عمومی است.
